Je voelt dat je uit je huidige situatie wilt ontsnappen. Maar hoe doe je dat?
Het korte antwoord is: actie nemen. Dat lijkt op het eerste gezicht eenvoudig. Toch is het voor velen een van de meest uitdagende stappen die er zijn.
Wellicht denk je dat actie ná het denken komt. Je bepaalt voor jezelf wie je bent en wat je wilt, je stelt je opties op, je weegt ze tegen elkaar af, je kiest er een, en dan kom je in beweging. Actie lijkt zo het sluitstuk van het denken. Pure wilskracht!
In theorie eenvoudig. In de praktijk valt het zwaar tegen.
De belangrijkste reden: het meeste van wat we handelen noemen, is reactie. Je denken wordt sterk bepaald door alles wat in het verleden — bewust en onbewust — is blijven hangen. Vanaf de eerste dag van je leven ben je als een mummie in kilometerslange stof gewikkeld. Stof van opvoeding, ervaringen, status, afkomst, plichtsgevoel, gewoontes, oordelen, angsten, zelfbeelden, verwachtingen.
Bij alles wat je denkt en doet draag je die stof mee. Je kunt denken dat je een vrije, nieuwe keuze maakt, maar in werkelijkheid bepaalt de stof allang wat je überhaupt als optie ziet — en welke optie je "moet" kiezen. De stof verstikt en verblindt je, letterlijk als een mummie.
Dat is geen klein detail. Het is het fundament onder alles wat je doet, en het heeft dus enorme invloed op je opties en je keuzes.
Twee mensen kunnen van buitenaf precies hetzelfde doen. Maar de een handelt vanuit de stof — het verleden dat hij bewust of onbewust meezeult. De ander handelt, vrij van die verstikkende stof, vanuit helderheid. Van buiten zie je geen verschil. Van binnen is het een totaal andere wereld. De een reageert vanuit het verleden; de ander neemt actie vanuit vrijheid.
Wat een daad bepaalt, is dus niet wát je doet, maar hoeveel vrijheid erin zit. Wat er aan de basis ligt, komt er aan de andere kant weer uit. De belangrijkste vraag is niet "wat doe ik?", maar "waar komt het vandaan?".
Die vrijheid wordt ook niet bepaald door het aantal keuzes dat je hebt. Juist in deze tijd worden keuze en de bijbehorende FOMO — fear of missing out — vereerd. Alsof meer afwegen meer vrijheid betekent. Maar wie eindeloos weegt en lijstjes maakt, is meestal niet vrij. Die is in de war. Het wikken zelf is het symptoom.
Ik ken dat wikken van binnenuit. Ik heb jaren gemeend dat ik vrij koos, terwijl ik vooral aan het afwegen was — lijstjes, scenario's, eindeloos de voors en tegens. Ik noemde het verstandig. Het was uitstel. Wat me uiteindelijk in beweging bracht, was geen beter besluit, maar dat ik ophield met afwegen en eerlijk durfde te zien wat ik allang wist.
Als je iets echt scherp ziet, valt de keuze weg. Je trekt je hand niet uit het vuur na lang beraad. Je voelt het, en je trekt terug. Tussen helder zien en handelen zit geen kloof. Tussen wie handelt en wat hij doet, zit geen kloof. Is die kloof er wél, dan is het denken binnengeslopen en aan het onderhandelen geslagen. Veel "moeilijke beslissingen" zijn niets anders dan pogingen om niet te hoeven zien wat we allang weten.
Om vrij te kunnen handelen, moet je je dus eerst bewust worden dat je je hele leven verblind en beperkt bent door alles wat je meedraagt. Dat besef is vaak al een grote stap — het begin van het ontrafelen van de stof. Maar het is ook niet meer dan een begin. Daarna komt het echte werk: het ont-wikkelen. Laag voor laag de stof afpellen, op zoek naar wat eronder zit. Naar wie je bent.
"Wie ben ik?" is misschien wel de krachtigste vraag die je jezelf kunt stellen. Niet om er een antwoord op te vinden, maar om elk antwoord dat opkomt kritisch te onderzoeken. En niet afgezonderd in een retraite of op een berg in India — maar midden in je gewone leven, in je werk en je relaties. Want juist daar, in contact met anderen, ontdek je wie je wel en niet bent.
Dit is geen vlucht naar binnen. Het is het tegenovergestelde. Elke laag stof die je ziet voor wat hij is, verliest een beetje van zijn greep. En dan verandert je handelen vanzelf — niet door wilskracht, maar doordat er minder verleden tussen jou en je daad in staat.
Zo komt de eerlijkste daad meestal klein en ongemakkelijk: één gesprek dat je al maanden ontwijkt, één keer nee zeggen, één ding toegeven dat je liever wegmoffelt, één keer op je gevoel afgaan in plaats van op je gedachten. Die kleine daad doet meer dan het grote gebaar, want hij komt uit zien en niet uit pose. Hij hoeft niemand te imponeren. Hij hoeft alleen waar te zijn.
En hier kom je terug bij waar je begon. Je wilde ontsnappen aan je situatie. Maar de echte vrijheid zit niet in het ontvluchten ervan — de stof neem je immers gewoon mee. Ze zit in het loslaten van wat je van binnenuit gevangen houdt. Doe je dat, dan hoef je nergens meer aan te ontsnappen. Dan kun je eindelijk handelen.
Want dat is actie: handelen vanuit vrijheid. Vrij van alles wat je tot dan toe heeft belemmerd.